.
เช้าวันที่ 6 ตุลาคม 2519 คือหนึ่งในช่วงเวลาอัดดำมืดในหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทย เมื่อเจ้าหน้าที่รัฐและกลุ่มขวาจัดได้ใช้ความรุนแรงเข้าสลายการชุมนุมของนักศึกษาและประชาชน ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่ามกลางบรรยากาศปัญหาขาดเสถียรภาพจากภาวะรัฐบาลผสม ความไม่พอใจต่อการกลับเข้าประเทศของอดีตผู้นำทหาร การถูกปลุกปั่นด้วยข้อมูลเท็จเรื่องการหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ และความหวาดกลัวภัยคอมมิวนิสต์
.
เหตุการณ์ครั้งนี้ส่งผลให้มีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 41 คน บาดเจ็บ 145 คน และถูกจับกุมกว่า 3,094 คน แม้ผู้ถูกจับกุมส่วนใหญ่จะได้รับการปล่อยตัวในเวลาต่อมา แต่มี 27 คนที่ถูกอายัดตัวไว้ดำเนินคดี (แบ่งเป็นชาย 23 คน และหญิง 4 คน) จนท้ายที่สุดเหลือ 19 คนที่ตกเป็นจำเลย ต้องถูกคุมขังและสู้คดีอยู่เกือบสองปีจึงได้รับอิสรภาพ
.
ทว่า ในฝั่งของผู้ลงมือกระทำนั้น กลับไม่มีผู้ใดถูกจับกุม ไม่มีใครถูกกล่าวโทษ และไร้ซึ่งคำขอโทษอย่างเป็นทางการจากรัฐ สิ่งที่สังคมไทยได้รับมีเพียงวัฒนธรรมแบบซุกประวัติศาสตร์ไว้ใต้พรม เพื่อแลกกับการสร้างความสมานฉันท์จอมปลอมที่เลือกจะปิดบังซ่อนเร้นความจริงบางอย่างเอาไว้
.
เพราะการนิ่งเฉย... อาจเทียบเท่ากับการศิโรราบต่ออำนาจและความอยุติธรรม
.
สังคมไทยมักติดหล่มอยู่กับการรักษาความสงบเรียบร้อยที่สร้างขึ้นจากการเพิกเฉยต่อเรื่องราวในอดีต ดังที่ รศ.ดร.สุธาชัย ยิ้มประเสริฐ นักวิชาการและผู้ร่วมในเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 เคยบันทึกไว้ในโครงการบันทึก 6 ตุลา ว่า พลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ นายกรัฐมนตรีในสมัยที่ปล่อยตัวผู้ต้องหาทั้ง 19 คน เคยกล่าวว่า “แล้วก็ให้แล้วกันไป ลืมมันเสียเถิดนะ”
.
ทว่า ภายใต้ความพยายามที่จะสั่งให้สังคม ‘ลืม’ กลับกลายเป็นสิ่งที่ ศ.ดร.ธงชัย วินิจจะกูล นิยามไว้ว่าเป็น ‘ภาวะลืมไม่ได้จำไม่ลง’ (Unforgetting) ภาวะที่สังคมไม่สามารถจดจำอดีตได้อย่างเปิดเผย แต่ก็ไม่สามารถตัดขาด หรือลืมเลือนไปได้โดยสิ้นเชิง ซึ่งภาวะเช่นนี้มักปรากฏชัดในสังคมอำนาจนิยมที่มีการบังคับให้ผู้คนเงียบงันต่อบาดแผลทางประวัติศาสตร์
.
ดังที่ จอร์จ ซานตายานา (George Santayana) นักปรัชญาชื่อดังเคยเขียนไว้ในหนังสือ The Life of Reason: The Phases of Human Progress (1905) ว่า “ผู้ที่ไม่เรียนรู้จากประวัติศาสตร์ ย่อมถูกลิขิตให้ต้องซ้ำรอยอดีตนั้น” (“Those who cannot remember the past are condemned to repeat it”)
.
เช่นเดียวกับเมื่อเหตุการณ์ที่อ่อนไหวถูกเกลี่ยกลบและทำเสมือนว่าไม่มีอยู่จริง ผลลัพธ์ที่ตามมาจึงเปิดช่องให้ในปัจจุบัน เรายังคงเห็นการใช้ชุดข้อมูลเท็จ ความเกลียดชัง และทฤษฎีสมคบคิด มาเป็นเครื่องมือทางการเมืองเพื่อควบคุมผู้คนและรักษาอำนาจของกลุ่มตน ไม่ต่างจากบรรยากาศในอดีตที่นำไปสู่โศกนาฏกรรม
.
.
การก้าวข้ามและเรียนรู้จากอดีตจึงไม่ใช่การเดินผ่านไปเฉยๆ หรือเป็นเพียงการรับรู้วันที่บนหน้าปฏิทิน
.
โจทย์ที่ท้าทายกว่าการแค่ ‘รู้ประวัติศาสตร์’ คือการส่งเสริมให้สังคมไทยมีการ ‘คิดเชิงประวัติศาสตร์’ (Thinking Historically) เพื่อทำความเข้าใจอดีตผ่านเหตุการณ์ ความคิด และการกระทำของผู้คนภายใต้บริบทของยุคสมัยนั้น ควบคู่กับการวิเคราะห์หลักฐานอย่างมีวิจารณญาณ เพื่อมองเห็นมิติที่หลากหลาย โดยไม่ด่วนตัดสินด้วยกรอบความคิดหรือคุณค่าของปัจจุบัน
.
TAIC ขอชวนผู้อ่านร่วมทบทวนประวัติศาสตร์และฝึกฝนการคิดเชิงประวัติศาสตร์ ผ่านคลังหนังสือและงานศึกษาสำคัญเกี่ยวกับเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519:
.
- ธงชัย วินิจจะกูล (2568). ห้วงแห่งความเงียบงัน: ภาวะลืมไม่ได้จำไม่ลง หลัง 6 ตุลา 2519. มติชน.
สำรวจ ‘ความทรงจำ’ และ ‘ความเงียบงัน’ ที่รายล้อมเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ทั้งในมุมของผู้ถูกกระทำ ผู้กระทำ และคนรุ่นหลัง นำเสนอแนวคิด ‘ภาวะลืมไม่ได้จำไม่ลง’ (Unforgetting / Memory Impasse) เพื่อสะท้อนการกดทับทางความทรงจำในประวัติศาสตร์ศตวรรษที่ 20 ที่ยังคงส่งผลต่อสังคมไทยและความยุติธรรมที่ไม่เคยได้รับการเยียวยาอย่างสมบูรณ์
.
- สุชีลา ตันชัยนันท์ (2546). เปิดบันทึกนักโทษหญิง 6 ตุลา. คณะกรรมการรับข้อมูลและสืบพยานเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519
เล่าเรื่องราวชีวิตของผู้เขียนตั้งแต่วัยเด็ก แสดงให้เห็นถึงการอบรมเลี้ยงดู การศึกษา และกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับสิทธิสตรีในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยเน้นรายละเอียดของเหตุการณ์ขบวนการนักศึกษา 6 ตุลาคม 2519 ซึ่งผู้เขียนได้เข้าร่วมและถูกจับกุม ณ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ถ่ายทอดประสบการณ์ในฐานะนักโทษ ตั้งแต่การถูกคุมขังในเรือนจำชั่วคราวโรงเรียนพลตำรวจนครบาล จนถึงทัณฑสถานหญิงลาดยาว (ปัจจุบันคือทัณฑสถานหญิงกลาง) และเล่าถึงการได้รับนิรโทษกรรมของผู้เขียนและเพื่อนร่วมชะตากรรมหลังจากถูกจำคุกเป็นเวลาสองปี
.
- ฉลอง สุนทราวาณิชย์...(และคนอื่นๆ) (2546). รวมบทความทางวิชาการ 25 ปี 6 ตุลา ในบริบทสังคมไทย. 6 ตุลารำลึก.
รวมบทความวิเคราะห์ความเปลี่ยนแปลงของสังคมไทยในรอบ 25 ปีหลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 จากมุมมองนักวิชาการหลากสาขา ครอบคลุมด้านการเมือง วรรณกรรม และสื่อสารมวลชน ประเมินฐานะทางประวัติศาสตร์และความหมายของเหตุการณ์ในวาระครบรอบ 25 ปี ตลอดจนความเชื่อมโยงกับการปฏิรูปการเมืองและระบบทุนนิยมโลก รวมทั้งศึกษาบทบาทของกลุ่มพลังฝ่ายขวาและสถาบันพระมหากษัตริย์ในเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519
.
- ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, บรรณาธิการ. (2549) จาก 14 ถึง 6 ตุลา และทองปาน. มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์
นำเสนอเหตุการณ์การลุกฮือของนักศึกษาเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม 2516 ในฐานะเหตุการณ์ที่มีความสำคัญทางการเมืองมากที่สุดเหตุการณ์หนึ่งในประวัติศาสตร์ไทย เล่าลำดับเหตุการณ์ระหว่างวันที่ 5–15 ตุลาคม 2516 และเชื่อมโยงกับเหตุการณ์ทางการเมืองไทยอีกครั้งหนึ่งเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2519 พร้อมทั้งวิจารณ์ภาพยนตร์เรื่อง ‘ทองปาน’ ในฐานะภาพยนตร์บันเทิงคดีเกี่ยวกับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ดีที่สุด ที่ชี้ให้เห็นช่องว่างทางการเมืองและวัฒนธรรมระหว่างความเป็นจริงในชีวิตของชาวนา กับเจตนาดีของปัญญาชนเสรีนิยม และสะท้อนให้เห็นภาพลวงของการทดลองระบอบประชาธิปไตยของไทย
.
- อรุณ เวชสุวรรณ (2544). เบื้องหลังเหตุการณ์ 6 ตุลา. อรุณวิทยา.
กล่าวถึงความปรารถนาของคนไทยที่ต้องการระบอบประชาธิปไตยในสมัยรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 7 พร้อมด้วยประวัติและผลงานของปรีดี พนมยงค์ ผู้ได้รับการขนานนามว่าเป็นบิดาแห่งประชาธิปไตยไทย บรรยายเหตุการณ์นองเลือดเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม 2516 การล่มสลายของระบอบเผด็จการทหารที่ตามมา และบทบาทของกิตติวุฑโฒ ภิกขุ พระสงฆ์ฝ่ายขวาเจ้าของวาทกรรม “ฆ่าคอมมิวนิสต์ ไม่บาป”
.
- สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล (2544). ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง: รวมบทความเกี่ยวกับกรณี 14 ตุลา และ 6 ตุลา. 6 ตุลารำลึก
เนื้อหาภายในเล่มแบ่งออกเป็นสัดส่วนเพื่อทำความเข้าใจบริบทการเมืองไทยตั้งแต่ยุคหลัง 2475 ไล่เรียงมาจนถึงความขัดแย้งและการสูญเสียใน 14 ตุลา และ 6 ตุลา ผ่านมุมมองหลักฐานและการวิเคราะห์เชิงประวัติศาสตร์
.
- กลุ่มผดุงธรรม (2543). 6 ตุลา เราคือผู้บริสุทธิ์: เอกสารอ้างอิงทางประวัติศาสตร์ บันทึกเหตุการณ์ 6 ตุลาคม. ดอกหญ้า.
เปิดเผยข้อเท็จจริงเกี่ยวกับความรุนแรงที่ฝ่ายทหารกระทำต่อผู้ชุมนุมในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ระหว่างเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 นำเสนอจดหมายจากเพื่อน 21 คนที่ถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำเดียวกัน และข้อมูลจากการสัมภาษณ์อดีตจำเลยคดี 6 ตุลา 16 คน ก่อนที่จะได้รับนิรโทษกรรมเมื่อวันที่ 16 กันยายน 2521
.
- (2543). ประติมานุสรณ์ 6 ตุลา 2519. คณะกรรมการดำเนินงานสร้างกำแพงประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์กับการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตย.
ทบทวนภูมิหลังทางประวัติศาสตร์ของเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 ความรุนแรง ขบวนการนักศึกษา และบทบาทของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ทางการเมือง บรรยายการจัดสร้างอนุสรณ์สถานทางการเมืองภายใต้ “โครงการกำแพงประวัติศาสตร์: ธรรมศาสตร์กับการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตย” ครอบคลุมแนวคิดและการออกแบบประติมากรรมในโครงการ ขนาด งบประมาณ และขั้นตอนการดำเนินงาน พร้อมแผนผังและภาพประกอบของผลงานในโครงการ
.
- ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, ธำรงศักดิ์ เพชรเลิศอนันต์, บรรณาธิการ (2541). จาก 14 ถึง 6 ตุลา. มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์
รวมบทความวิเคราะห์การเมืองไทยในช่วงเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ถึง 6 ตุลาคม 2519 แบ่งเป็นสองภาค ภาคแรกว่าด้วยการเมืองไทยกับการปฏิวัติตุลาคม ความรุนแรงและการรัฐประหาร 6 ตุลาคม 2519 รวมถึงแง่มุมทางสังคมและวัฒนธรรมของการรัฐประหาร ภาคที่สองบันทึกประวัติศาสตร์เหตุการณ์ 14 ตุลา ประเมินสถานะทางประวัติศาสตร์การเมืองของเหตุการณ์ 6 ตุลา และศึกษาความทรงจำ ภาพสะท้อน และความเงียบในหมู่ฝ่ายขวาหลังการสังหารหมู่ โดยนักวิชาการคนสำคัญของไทย อาทิ เสน่ห์ จามริก ป๋วย อึ๊งภากรณ์ เบน แอนเดอร์สัน ชาญวิทย์ เกษตรศิริ
.
William Bradley (2521). เหตุการณ์ 6 ตุลา ในทัศนะนักวิชาการอเมริกัน (Thailand, Domino by Default? The 1976 Coup and Implications for U.S. Policy). Center for International Studies, Ohio University.
วิเคราะห์พลวัตทางสังคมและพลังทางการเมืองที่นำไปสู่การรัฐประหารในปี 2519 พร้อมคาดการณ์แนวโน้มที่น่าจะเป็นไปได้มากที่สุดของสถานการณ์ในประเทศไทยในช่วงหลายปีถัดจากช่วงเวลาที่เขียน ประเมินผลประโยชน์ ทางเลือก และบทบาทที่สหรัฐอเมริกาในขณะนั้นอาจมีต่อการกำหนดทิศทางของสถานการณ์ดังกล่าว และเสนอกรอบแนวคิดสำหรับการกำหนดนโยบายของสหรัฐอเมริกาต่อประเทศไทยในช่วงเวลานั้น ตลอดจนการวิเคราะห์เหตุการณ์รัฐประหารในเดือนตุลาคม 2520 ที่นำโดยพลเรือเอกสงัด ชลออยู่ ในการยึดอำนาจจากรัฐบาลของนายธานินทร์ กรัยวิเชียร ซึ่งเกิดขึ้นก่อนหน้าการตีพิมพ์เพียงไม่นาน
.
(2531). สมุดภาพเดือนตุลา. ศูนย์กลางนิสิตนักศึกษาแห่งประเทศไทย
รวบรวมภาพถ่ายและภาพประกอบที่ให้ข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในวันที่ 14 ตุลาคม 2516 และ 6 ตุลาคม 2519 พร้อมบทสัมภาษณ์แกนนำนักศึกษาและอาจารย์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์บางส่วนที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์
.
ภาพประกอบบางส่วนจากเว็บไซต์บันทึก 6 ตุลา
doct6.com
