5 พฤษภาคม 2569

พาอ่านบทความใน National Geographic ฉบับเดือนธันวาคม 1965 ที่ทำให้โลกต้องกลับมาถามตัวเองว่า “มนุษย์คืออะไร”

นิตยสาร National Geographic ฉบับเดือนธันวาคม ปี ค.ศ. 1965 ไม่ได้เป็นเพียงบันทึกการสำรวจธรรมชาติทั่วไป แต่มีบทความซึ่งเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญที่เปลี่ยนความเข้าใจใน ประวัติศาสตร์มานุษยวิทยา ไปอย่างสิ้นเชิง
.
วันนี้ TAIC จะพาทุกคนไปอ่านบทความเรื่อง ‘New Discoveries Among Africa’s Chimpanzees’ ของ Jane Goodall เพื่อดูว่าเหตุใดการสังเกตชิมแปนซี ในป่ากอมเบ จึงกลายเป็นหมุดหมายสำคัญที่ทำให้เราต้องหันมาทบทวนนิยามของมนุษย์ใหม่อีกครั้ง

1.นักสร้างเครื่องมือ

ในอดีต รากฐานทางทฤษฎีมานุษยวิทยาที่ทรงอิทธิพลมากที่สุดแนวคิดหนึ่งมาจากงานเขียนของ Kenneth P. Oakley (1950) ในหนังสือ “Man the Tool-Maker” ซึ่งเขาได้พยายามจำแนกความแตกต่างระหว่างมนุษย์และสัตว์ไว้ว่า

"Man is a social animal, distinguished by 'culture': by the ability to make tools and communicate ideas."

(มนุษย์เป็นสัตว์สังคมที่โดดเด่นด้วย 'วัฒนธรรม' นั่นคือความสามารถในการสร้างเครื่องมือและสื่อสารทางความคิด)

Oakley ได้วิเคราะห์ความแตกต่างระหว่างลิง (Ape) และมนุษย์ในเชิงหน้าที่ (Functional basis) โดยชี้ให้เห็นว่าแม้ลิงจะมีความฉลาดในการรู้จักประยุกต์ใช้สิ่งของรอบตัว แต่มักจะเป็นไปเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเพื่อรางวัลที่อยู่ตรงหน้าเท่านั้น

"Apes are thus evidently capable of improvising tools. But it is important to note that the improvisations... were carried out with a visible reward as incentive."

(เห็นได้ชัดว่าลิงมีความสามารถในการประยุกต์ใช้เครื่องมือ แต่จุดสำคัญที่ต้องสังเกตคือการประยุกต์ใช้เหล่านั้น... กระทำโดยมีรางวัลที่มองเห็นได้เป็นสิ่งจูงใจ)

ทว่า Jane Goodall ได้นำเสนอหลักฐานเชิงประจักษ์ที่สั่นสะเทือนความเชื่อนี้อย่างสิ้นเชิงผ่านการสังเกตพฤติกรรมของชิมแปนซีในป่ากอมเบ โดยเฉพาะทักษะการเป็น "นักตกปลวก" (Termite anglers) ที่พวกมันรู้จักเลือกใช้ก้านหญ้า กิ่งไม้ หรือเถาวัลย์มาเป็นอุปกรณ์ในการหาอาหาร

“Back in 1960 I discovered that the Gombe chimps use grass stalks, twigs, and sticks as primitive tools for feeding on termites and ants.”

พฤติกรรมนี้ไม่ใช่แค่การหยิบสิ่งของมาใช้โดยบังเอิญ แต่มีความละเอียดอ่อนในการเตรียมอุปกรณ์ เช่น การรู้จักเลือกวัสดุและการเด็ดใบไม้ออก เพื่อสร้างเป็นอุปกรณ์ใหม่นอกจากนี้ยังมีการถ่ายทอดทักษะผ่านสังคม เช่น ชิมแปนซีตัวน้อยอย่าง Fifi ที่เฝ้าสังเกตและเลียนแบบแม่ของเธอ (Flo) ตั้งแต่การแหย่ก้านหญ้า (Prodding) ไปจนถึงการเม้มกินแมลงอย่างชำนาญ

นอกจากกรณีการตกปลวกแล้ว ยังมีการค้นพบที่น่าทึ่งจากชิมแปนซีตัวอื่นๆ เช่น:

การสร้าง "ฟองน้ำ" เพื่อดื่มน้ำ: กรณีของชิมแปนซี Evered ที่นำใบไม้มาเคี้ยวจนเป็นก้อนขยำ (Crumpled mass) แล้วใช้นิ้วคีบจุ่มลงในโพรงไม้ที่มีน้ำขังเพื่อซับน้ำขึ้นมาดื่ม ซึ่งการดัดแปลงวัตถุธรรมชาติให้เหมาะกับการใช้งานเฉพาะเช่นนี้ถือเป็นการสร้างเครื่องมือใหม่
การใช้ใบไม้ทำความสะอาด: ชิมแปนซีใช้ใบไม้เช็ดทำความสะอาดร่างกายจากสิ่งสกปรก เช่น โคลน เลือด หรือคราบอาหาร
การใช้หินและไม้ประกอบการแสดงพฤติกรรม: พวกมันใช้กิ่งไม้หรือก้อนหินเพื่อเพิ่มความตื่นเต้นในการแสดงอำนาจ (Excitement displays)

Goodall กล่าวสรุปว่า แม้ในวงการวิทยาศาสตร์จะยังคงมีการถกเถียงกันว่ามนุษย์ยุคแรกเริ่มใช้พิจารณาวัตถุเป็น "เครื่องมือ" หรือ "อาวุธ" ก่อนกัน แต่พฤติกรรมของชิมแปนซีเหล่านี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่า พวกมันมีพัฒนาการในระดับสูงในการรู้จักเลือกและจัดการวัตถุรอบตัวมาใช้เป็นเครื่องมือ แม้จะพบการนำวัตถุมาใช้เป็นอาวุธน้อยครั้งก็ตาม

2.ความเป็นบุคคล

Jane Goodall ได้ปฏิวัติวงการมานุษยวิทยาด้วยการมองสัตว์ป่าในฐานะ "บุคคล" (Individualities) ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว เธอพิสูจน์ให้เห็นว่าชิมแปนซีแต่ละตัวมีใบหน้า นิสัย และกิริยาท่าทางที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง จนเธอสามารถตั้งชื่อให้พวกมันได้

ตัวอย่างชิมแปนซีที่ Jane ตั้งชื่อให้

Mr. McGregor: ชิมแปนซีตัวผู้ที่มีลักษณะไหล่ห่อ (Bald-shouldered) เขามักจะเข้ามาสำรวจเพื่อหาเศษผิวหนังแห้งหรือเมล็ดหญ้าบนเส้นผมของ Dr. Leakey (นักมานุษยวิทยาผู้เป็นที่ปรึกษาของ Jane) อย่างเป็นกันเอง
Flo: แม่ลิงอาวุโส แม้ Jane จะบรรยายว่าเธอหน้าตาไม่สวยงาม มีฟันที่สึกกร่อนจนถึงเหงือก มีจมูกที่ผิดรูป และหูแหว่ง แต่ Flo กลับเป็นชิมแปนซีที่ได้รับความนิยม (popular) ที่สุดในกลุ่ม
Figan & Fifi: Figan พี่ชายวัย 7 ขวบผู้เฉลียวฉลาดและจอมซน และ Fifi พี่สาววัย 4 ขวบครึ่งที่เริ่มเรียนรู้วิธีการเลี้ยงน้องผ่านการเฝ้าสังเกตแม่
Flint: น้องเล็กวัยเพียง 1 ขวบ ซึ่งการลืมตาดูโลกของ Flint คือเหตุผลสำคัญที่ทำให้ Jane ต้องรีบเดินทางจากอังกฤษเพื่อกลับมาศึกษาพัฒนาการของลิงชิมแปนซีวัยอ่อนในธรรมชาติ

นอกจากนี้ Jane ยังพบว่าชิมแปนซีมักจะเล่นกับลูกลิงบาบูน แต่ในขณะเดียวกัน หากมีโอกาส พวกมันก็สามารถล่าบาบูนตัวเล็ก ๆ หรือสัตว์อื่น เช่น ลูกหมูป่าแอฟริกา (Bushpig) และบุชบัก (Bushbuck) เพื่อเป็นอาหารได้ สะท้อนให้เห็นว่าในสังคมของชิมแปนซีมีความทับซ้อนกันระหว่างสัญชาตญาณสัตว์ป่าและการแสดงออกทางอารมณ์ที่ซับซ้อน

ความจริงอีกด้านหนึ่งที่ Jane พบคือความเปราะบางของธรรมชาติ เธอได้บันทึกถึงเหตุการณ์สะเทือนใจอย่าง "Tragedy Befalls Mandy’s Baby" ซึ่งเป็นเรื่องราวของชิมแปนซีแม่ลูกอ่อนชื่อ Mandy โดยลูกน้อยของเธอมีอาการเจ็บป่วยหรือประสบอุบัติเหตุจนไม่สามารถยึดเกาะตัวแม่ได้ตามปกติ แม้ Mandy จะเป็นแม่ที่คอยระแวดระวังและพยายามประคองลูกไว้อย่างเต็มที่ แต่เธอกลับเผชิญกับข้อจำกัดทางสัญชาตญาณที่ไม่สามารถหาวิธี "แก้ปัญหา" ที่ยุ่งยากเพื่อยื้อชีวิตลูกน้อยเอาไว้ได้

3. พลังของการกอด

ในโลกของชิมแปนซี "การสัมผัส" ไม่ใช่แค่การถูกเนื้อต้องตัว แต่เป็นเครื่องมือสื่อสารที่ทรงพลังในการรักษาความสงบและกระชับมิตรภาพภายในฝูง

การทักทายและการแสดงความยินดี: เมื่อสมาชิกที่แยกย้ายกันไปกลับมาเจอกันอีกครั้ง พวกมันจะแสดงความดีใจด้วยการเข้ามากอด (Embrace) จูบ (Kiss) หรือจับมือกันอย่างอบอุ่น
การปลอบ: เมื่อรู้สึกกลัวหรือกังวล ชิมแปนซีจะเอื้อมมือไปแตะสมาชิกตัวอื่นเพื่อขอความมั่นใจและการยืนยันว่าพวกมัน "ไม่ได้อยู่ลำพัง"
การไซ้ขน (Mutual Grooming): การหาเห็บหมัดให้กันไม่ใช่แค่เรื่องของสุขอนามัย แต่คือพฤติกรรมทางสังคมที่สำคัญที่สุด เพื่อลดความขัดแย้งและสร้างความไว้วางใจให้เกิดขึ้นในฝูง

The Calming Touch

Jane ได้บรรยายถึงความละเอียดอ่อนของภาษากายผ่านภาพถ่ายของ Melissa และ Faben เมื่อ Melissa (แม่ลิง) รู้สึกไม่ปลอดภัยต่อลูกน้อยของเธอ เธอได้ยื่นมือออกไปในท่าทางที่เรียกว่า "Supplication" หรือการร้องขอการยืนยันจากตัวผู้ที่มีอำนาจเหนือกว่า และ Faben ก็ตอบรับด้วยการวางมือลงบนมือของเธอเบา ๆ ซึ่ง Jane นิยามสัมผัสนี้ว่าเป็น "The traditional calming touch" หรือสัมผัสแห่งความสงบที่ช่วยคลายความกังวลใจได้อย่างปลิดทิ้ง

วินาทีที่กำแพงระหว่างสายพันธุ์พังทลายลง

ในช่วงท้ายของบทความ Jane ได้ถ่ายทอดความทรงจำที่น่าประทับใจที่สุด เมื่อเธอพยายามส่งมอบ "มิตรภาพ" ให้กับ David Greybeard ชิมแปนซีตัวแรกที่ยอมรับในตัวเธอ ในจังหวะที่เธอยื่นผลปาล์มสุกให้ด้วยฝ่ามือ แม้ David จะไม่ได้มีท่าทีสนใจผลไม้นั้น แต่สิ่งที่เขาทำกลับเป็นเหตุการณ์ที่เปลี่ยนโลกทัศน์ของเธอไปตลอดกาล

“I spied a red ripe palm nut on the ground and held it out to my companion on the flat of my hand... Yet I had been reassured by the soft pressure of David's fingers that, although he disdained my gift, he had not misinterpreted my gesture in offering it to him."

(ฉันเหลือบไปเห็นผลปาล์มสุกบนพื้นจึงยื่นส่งให้เขา... แม้เขาจะไม่รับของขวัญชิ้นนี้ แต่ฉันกลับรู้สึกอุ่นใจอย่างบอกไม่ถูกจากแรงบีบที่นุ่มนวลจากนิ้วมือของ David มันบอกให้รู้ว่าเขาไม่ได้เข้าใจเจตนาในการหยิบยื่นไมตรีของฉันผิดไปเลย)

วินาทีนั้นเองที่กำแพงซึ่งมนุษย์สร้างขึ้นเพื่อกั้นขวางตัวเองออกจากธรรมชาติได้พังทลายลง และโลกวิทยาศาสตร์ก็ได้เรียนรู้ว่า "ความอ่อนโยน" คือภาษาสากลที่ก้าวข้ามขีดจำกัดของสายพันธุ์ได้อย่างแท้จริง

บทความ "New Discoveries Among Africa’s Chimpanzees" ในปี 1965 ไม่ใช่แค่สารคดีสัตว์ป่าธรรมดา แต่คือบทความที่เปลี่ยนมุมมองที่มนุษย์มีต่อโลกและต่อตัวเองไปตลอดกาล

TAIC ขอเชิญทุกท่านมาร่วมสัมผัสบทความประวัติศาสตร์และภาพถ่ายคลาสสิกฉบับจริงของนิตยสาร National Geographic ซึ่งรวบรวมตั้งแต่ฉบับปี ค.ศ. 1928 และเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือสะสมในคอลเลคชันส่วนพระองค์ของพระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร (Prince Dhani Nivat's Collection) ได้ที่ Thailand and ASEAN Information Center (TAIC) ชั้น 6 สำนักงานวิทยทรัพยากร จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

อ้างอิง
Goodall, J. (1965). New Discoveries Among Africa's Chimpanzees. National Geographic.

Oakley, K. P. (1950). Man the Tool-Maker. British Museum (Natural History).

ภาพและข้อมูล : ธนาวีร์ โสมมูล บรรณารักษ์

ออกแบบภาพประกอบ ธนธัส วิทยากรณ์ เจ้าหน้าที่บริการสารสนเทศ